برای گزگز دست و پا چی بخوریم؟ معرفی ویتامین ها و مواد معدنی ضروری
احساس مورمور شدن، بی حسی یا سوزن سوزن شدن اندام ها تجربهای است که تقریباً هر انسانی حداقل یک بار با آن مواجه شده است. این حس که انگار هزاران مورچه زیر پوست در حال حرکت هستند، اغلب پس از قرار گرفتن در یک وضعیت بدنی نامناسب رخ میدهد و با کمی حرکت برطرف میشود. اما زمانی که گزگز دست و پا بدون هیچ دلیل مکانیکی مشخصی، به صورت مداوم یا در زمان های استراحت تکرار میشود، بدن در حال ارسال سیگنال های هشداردهنده از عمق فیزیولوژی خود است. این نشانه ها فراتر از یک خواب رفتگی ساده هستند و میتوانند فریاد خاموش سیستم عصبی برای دریافت ریزمغذی های حیاتی باشند. در بسیاری از موارد، ریشه این اختلالات حسی نه در بیماری های پیچیده، بلکه در بشقاب غذای روزانه ما پنهان شده است. کمبودهای تغذیهای میتوانند غلاف های میلین محافظ اعصاب را تخریب کنند و انتقال پیام های الکتریکی را با اختلال مواجه سازند. مجله رزاس در این مقاله جامع، با بررسی دقیق متون علمی و پزشکی، نقش حیاتی تغذیه در سلامت سیستم عصبی محیطی را واکاوی میکند تا دریابید برای بازیابی آرامش عضلات و اعصاب خود دقیقاً به چه مواد مغذی نیاز دارید.
چکیده راهبردی سلامت اعصاب
ویتامین B12 تنها یک مکمل نیست، بلکه سوخت اصلی ساخت و ترمیم غلاف میلین اعصاب محسوب میشود و کمبود آن شایعترین دلیل تغذیهای نوروپاتی است.
تعادل الکترولیت ها، به ویژه نسبت صحیح پتاسیم و کلسیم، برای انتقال صحیح پیام های عصبی و جلوگیری از اسپاسم و گزگز دست و پا حیاتی است.
مصرف بیش از حد ویتامین B6 میتواند نتیجه معکوس داشته باشد و خود منجر به مسمومیت عصبی و تشدید علائم شود، بنابراین تعادل در مصرف کلیدی است.
منیزیم به عنوان آرام بخش طبیعی سیستم عصبی عمل میکند و کمبود آن باعث تحریک پذیری بیش از حد پایانه های عصبی میشود.
ویتامین B12 پادشاه بی چون و چرای سلامت اعصاب
ویتامین B12 یا کوبالامین، پیچیدهترین و شاید حیاتیترین ویتامین برای عملکرد صحیح سیستم عصبی انسان است. برخلاف سایر ویتامین ها که نقش های عمومی تری دارند، B12 مستقیماً در سنتز DNA و ساخت غلاف میلین دخالت دارد. میلین لایهای چربی و پروتئینی است که مانند عایق سیم برق، دور رشته های عصبی میپیچد. وقتی این لایه تخریب شود یا نازک گردد، پیام های عصبی با سرعت و کیفیت مناسب منتقل نمیشوند و نتیجه آن احساس گزگز دست و پا و بی حسی است.
مکانیسم اثر B12 بر غلاف میلین
بدن انسان برای تولید میلین به یک واکنش شیمیایی خاص نیاز دارد که کوبالامین کاتالیزور اصلی آن است. بدون B12 کافی، بدن قادر به تولید متیونین سنتاز نیست؛ آنزیمی که برای تولید متیونین و در نهایت S-آدنوزیل متیونین ضروری است. این ترکیبات برای متیلاسیون پروتئین های میلین حیاتی هستند. وقتی سطح B12 در خون کاهش مییابد، غلاف میلین دچار ناپایداری شده و به مرور زمان تخریب میشود. این فرآیند که دمیلیناسیون نامیده میشود، باعث میشود اعصاب محیطی در دست ها و پاها آسیب پذیر شده و سیگنال های اشتباهی به مغز ارسال کنند که ما آن را به صورت گزگز یا سوزش تفسیر میکنیم. تحقیقات نشان داده است که حتی کمبودهای مرزی B12 که هنوز در آزمایش خون به عنوان آنمی یا کم خونی شدید نشان داده نمیشوند، میتوانند علائم عصبی ایجاد کنند.
منابع غذایی غنی از B12 برای رژیم غذایی ایرانی
از آنجا که B12 عمدتاً توسط باکتری ها تولید میشود، منابع گیاهی آن بسیار محدود و تقریبا ناچیز هستند. برای تامین این ویتامین حیاتی جهت رفع گزگز دست و پا باید به سراغ منابع حیوانی رفت. جگر گوساله و گوسفند غنیترین منبع این ویتامین هستند. ماهی قزل آلا و ساردین نیز مقادیر قابل توجهی B12 دارند. در سفره ایرانی، تخم مرغ و لبنیات محلی مانند پنیر و ماست نیز میتوانند بخشی از نیاز روزانه را تامین کنند. با این حال، افراد گیاهخوار یا وگان ها حتماً باید از مکمل های غذایی یا مواد غذایی غنی شده مانند غلات صبحانه استفاده کنند، زیرا هیچ منبع گیاهی طبیعی نمیتواند نیاز بدن به B12 را برای حفظ سلامت اعصاب تامین کند. جذب این ویتامین نیازمند اسید معده کافی و فاکتور داخلی معده است، بنابراین افراد مسن یا کسانی که داروهای کاهش اسید معده مصرف میکنند، بیشتر در معرض خطر هستند.
نقش حیاتی ویتامین B6 در تنظیم انتقال دهنده های عصبی
ویتامین B6 یا پیریدوکسین، یکی دیگر از اعضای خانواده ویتامین های B است که نقش دوگانهای در سلامت اعصاب ایفا میکند. این ویتامین برای تولید انتقال دهنده های عصبی مانند سروتونین، دوپامین و گابا ضروری است. این مواد شیمیایی مسئول انتقال پیام بین سلول های عصبی هستند. کمبود B6 میتواند منجر به نوعی نوروپاتی محیطی شود که با گزگز دست و پا، سوزش و درد همراه است. اما نکته بسیار مهم در مورد B6، مرز باریک بین نیاز و مسمومیت است.
خطر مسمومیت عصبی با مصرف بیش از حد B6
برخلاف B12 که مصرف مقادیر بالای آن معمولاً بی خطر است و مازاد آن از طریق ادرار دفع میشود، ویتامین B6 در دوزهای بالا میتواند سمی باشد. مصرف طولانی مدت مکمل های حاوی دوزهای بالای B6 (معمولاً بیش از ۱۰۰ تا ۲۰۰ میلی گرم در روز) میتواند باعث آسیب به گانگلیون های ریشه خلفی نخاع شود. این آسیب دقیقاً علائمی شبیه به کمبود آن ایجاد میکند: بی حسی پیشرونده و گزگز شدید در دست ها و پاها. بنابراین، در مجله رزاس توصیه میشود که تمرکز اصلی بر دریافت این ویتامین از طریق منابع غذایی طبیعی باشد تا مکمل های دارویی با دوز بالا، مگر اینکه پزشک تجویز کرده باشد. تعادل در مصرف این ریزمغذی کلید اصلی دوری از اختلالات حسی است.
بهترین منابع غذایی حاوی پیریدوکسین
برای دریافت ایمن ویتامین B6، مواد غذایی طبیعی بهترین گزینه هستند. نخود یکی از غنیترین منابع گیاهی این ویتامین است که در غذاهای ایرانی مانند آبگوشت و فلافل یافت میشود. سینه مرغ و بوقلمون نیز منابع عالی پروتئینی حاوی B6 هستند. ماهی تن، سیب زمینی، موز و پسته نیز مقادیر خوبی از این ویتامین را در خود جای دادهاند. مصرف یک مشت پسته در روز میتواند بخش قابل توجهی از نیاز بدن به این ویتامین را بدون خطر مسمومیت تامین کند و به کاهش علائم گزگز دست و پا کمک نماید.
ویتامین B1 تیامین و محافظت در برابر آسیب اکسیداتیو
تیامین یا ویتامین B1 اولین ویتامینی بود که کشف شد و نقش آن در سلامت اعصاب انکارناپذیر است. این ویتامین برای متابولیسم کربوهیدرات ها و تولید انرژی در سلول های عصبی ضروری است. اعصاب برای عملکرد صحیح به انرژی زیادی نیاز دارند و B1 کلید دسترسی به این انرژی است. کمبود شدید تیامین منجر به بیماری بری بری میشود که با آسیب شدید اعصاب همراه است، اما کمبودهای خفیفتر نیز میتوانند باعث گزگز دست و پا و ضعف عضلانی شوند.
تیامین و نوروپاتی دیابتی
یکی از مهمترین کاربردهای ویتامین B1 در پیشگیری و مدیریت نوروپاتی دیابتی است. قند خون بالا باعث تولید محصولات جانبی سمی میشود که به اعصاب آسیب میرسانند. تیامین و فرم محلول در چربی آن (بنفوتیامین) میتوانند مسیرهای متابولیک را اصلاح کرده و از انباشت این مواد سمی جلوگیری کنند. مطالعات متعدد نشان دادهاند که مصرف کافی منابع B1 میتواند شدت علائم حسی مانند سوزن سوزن شدن را در افراد مبتلا به دیابت یا کسانی که قند خون لب مرز دارند، کاهش دهد.
غلات کامل و حبوبات منابع طلایی تیامین
سبوس برنج و گندم سرشار از تیامین هستند. متاسفانه با مصرف برنج سفید و نان های بدون سبوس، بخش زیادی از این ویتامین از رژیم غذایی حذف میشود. حبوبات مانند لوبیا چیتی، عدس و نخود فرنگی نیز منابع بسیار خوبی هستند. دانه های آفتابگردان و آجیل ها نیز حاوی مقادیر مناسبی B1 هستند. برای مبارزه با گزگز دست و پا، جایگزین کردن غلات تصفیه شده با غلات کامل (مثل نان سنگک واقعی یا برنج قهوهای) یکی از موثرترین تغییرات رژیمی است.
منیزیم آرام بخش طبیعی و تنظیم کننده پمپ های یونی
منیزیم را میتوان معمار آرامش در بدن دانست. این ماده معدنی در بیش از ۳۰۰ واکنش آنزیمی بدن نقش دارد و یکی از حیاتیترین وظایف آن، تنظیم عملکرد اعصاب و عضلات است. منیزیم با کلسیم در یک تعادل ظریف کار میکند؛ کلسیم باعث انقباض عضله و تحریک عصب میشود، در حالی که منیزیم مسئول شل شدن عضله و آرام سازی عصب است. کمبود منیزیم باعث میشود کلسیم بیش از حد وارد سلول های عصبی شده و آن ها را بیش فعال کند. این تحریک بیش از حد منجر به ارسال پیام های خطا به مغز میشود که فرد آن را به صورت اسپاسم، پرش عضلانی و گزگز دست و پا تجربه میکند.
تاثیر منیزیم بر گیرنده های NMDA
در سطح مولکولی، منیزیم به عنوان مسدودکننده گیرنده های NMDA در سیستم عصبی عمل میکند. این گیرنده ها نقش مهمی در انتقال درد و پیام های حسی دارند. وقتی سطح منیزیم کافی باشد، این گیرنده ها در حالت استراحت باقی میمانند. اما در صورت کمبود منیزیم، این کانال ها باز مانده و اجازه میدهند جریان کلسیم به داخل سلول سرازیر شود. این هجوم کلسیم باعث میشود سلول های عصبی به شدت تحریک پذیر شوند و حتی با کوچکترین محرک ها، سیگنال های درد یا گزگز ارسال کنند. بسیاری از افرادی که شب ها دچار بیقراری پا یا گزگز میشوند، در واقع از کمبود منیزیم رنج میبرند.
سبزیجات برگ سبز و دانه ها منابع غنی منیزیم
کلروفیل یا سبزینه گیاهان حاوی منیزیم است، بنابراین هر سبزی که رنگ سبز تیره دارد، منبع خوبی از منیزیم است. اسفناج، برگ چغندر و کلم بروکلی از بهترین گزینه ها هستند. در میان دانه ها، تخمه کدو حلوایی یک بمب منیزیم محسوب میشود. بادام درختی و بادام هندی نیز مقادیر قابل توجهی منیزیم دارند. شکلات تلخ (با درصد بالای کاکائو) نیز یکی از خوشمزهترین منابع این ماده معدنی است. گنجاندن سالادهای سبز و مشتی از مغزها در رژیم روزانه میتواند به طرز چشمگیری به کاهش دفعات گزگز دست و پا کمک کند.
نقش استراتژیک پتاسیم در انتقال پیام عصبی
پتاسیم یک الکترولیت حیاتی است که مسئولیت حفظ پتانسیل الکتریکی غشای سلول های عصبی را بر عهده دارد. پتانسیل عمل، که همان پیام عصبی است، حاصل جابجایی یون های سدیم و پتاسیم در دو طرف غشای سلول است. اگر سطح پتاسیم بدن افت کند (هیپوکالمی)، اعصاب نمیتوانند پس از ارسال پیام به حالت استراحت برگردند یا در ارسال پیام بعدی دچار مشکل میشوند. این اختلال الکتریکی مستقیماً خود را به صورت ضعف عضلانی، گرفتگی و احساس سوزن سوزن شدن در اندام های انتهایی نشان میدهد.
تعادل سدیم و پتاسیم در رژیم مدرن
مشکل اصلی در رژیم های غذایی امروزی، مصرف بیش از حد سدیم (نمک) و مصرف بسیار کم پتاسیم است. این عدم تعادل فشار زیادی به سیستم عصبی وارد میکند. کلیه ها وظیفه تنظیم این تعادل را بر عهده دارند، اما وقتی ورودی سدیم بسیار بالاتر از پتاسیم باشد، دفع پتاسیم نیز افزایش مییابد. برای رفع گزگز دست و پا که ناشی از اختلالات الکترولیتی است، باید تمرکز را بر غذاهای غنی از پتاسیم گذاشت. سیب زمینی (با پوست)، موز، پرتقال، زردآلو خشک (قیسی) و گوجه فرنگی منابع عالی هستند. آب نارگیل و آووکادو نیز از منابع بسیار غنی پتاسیم به شمار میروند که البته در ایران کمتر در دسترس یا گرانتر هستند، اما حبوبات و سبزیجات ریشهای گزینه های بومی و مقرون به صرفهای هستند.
مقایسه جامع ریزمغذی های موثر بر نوروپاتی
در جدول زیر، مهمترین مواد مغذی برای سلامت اعصاب، نقش آن ها و منابع غذایی در دسترس بررسی شدهاند تا بتوانید با یک نگاه برنامه غذایی خود را اصلاح کنید.
| ماده مغذی | نقش در سیستم عصبی | علائم کمبود مرتبط با اعصاب | بهترین منابع غذایی در دسترس | نکته احتیاطی |
| ویتامین B12 | ساخت و ترمیم غلاف میلین | گزگز، بی حسی، عدم تعادل | جگر، گوشت قرمز، ماهی، تخم مرغ | جذب در سالمندان و گیاهخواران دشوار است |
| ویتامین B6 | سنتز انتقال دهنده های عصبی | درد عصبی، سوزش دست و پا | پسته، نخود، سینه مرغ، موز | مصرف بیش از حد مکمل سمی است |
| ویتامین B1 | تامین انرژی سلول های عصبی | ضعف عضلانی، گزگز انگشتان | سبوس گندم، حبوبات، تخمه آفتابگردان | مصرف زیاد قند و الکل آن را از بین میبرد |
| منیزیم | آرام سازی اعصاب و عضلات | گرفتگی عضله، پرش پلک، گزگز | اسفناج، بادام، تخمه کدو، شکلات تلخ | مکمل های بی کیفیت باعث اسهال میشوند |
| پتاسیم | انتقال پیام الکتریکی | ضعف شدید، اختلال حسی | سیب زمینی، برگه زردآلو، موز | افراد با مشکلات کلیوی باید مراقب باشند |
| کلسیم | آزادسازی پیام رسان های عصبی | تتانی (اسپاسم)، گزگز دور لب و انگشتان | لبنیات، کنجد، بادام، کلم ها | مصرف با آهن تداخل دارد |
ویتامین D محافظ خاموش بافت های عصبی
ویتامین D که اغلب برای سلامت استخوان ها شناخته میشود، گیرنده های فراوانی در سیستم عصبی مرکزی و محیطی دارد. تحقیقات جدید نشان میدهد که ویتامین D دارای خواص نوروپروتکتیو (محافظت از عصب) است و فاکتورهای رشد عصبی را تنظیم میکند. کمبود ویتامین D با افزایش درد نوروپاتیک و حساسیت بیشتر به درد مرتبط است. در بسیاری از بیماران مبتلا به دیابت، اصلاح کمبود ویتامین D منجر به کاهش قابل توجه علائم گزگز دست و پا شده است. با توجه به اینکه منابع غذایی ویتامین D محدود هستند (زرده تخم مرغ، ماهی های چرب)، قرار گرفتن در معرض نور خورشید و مصرف مکمل تحت نظر پزشک برای اکثر ایرانیان ضروری است.
گلوتن و حساسیت های غذایی پنهان
گاهی اوقات گزگز دست و پا ناشی از کمبود ویتامین نیست، بلکه واکنشی التهابی به مواد غذایی خاص است. گلوتن، پروتئین موجود در گندم و جو، میتواند در افراد حساس (حتی کسانی که بیماری سلیاک کامل ندارند) باعث بروز نوروپاتی گلوتنی شود. در این حالت، سیستم ایمنی بدن به اعصاب محیطی حمله میکند. اگر با مصرف تمام ویتامین ها مشکل برطرف نشد، بررسی حساسیت به گلوتن و حذف آزمایشی نان و غلات حاوی گلوتن برای مدتی، میتواند راهگشا باشد.
یکی از جنبه های نادیده گرفته شده در درمان نوروپاتی محیطی، نقش التهاب سیستمیک ناشی از رژیم غذایی است. دکتر دیوید پرلموتر، متخصص مغز و اعصاب، در آثار خود اشاره میکند:
“ما اغلب فراموش میکنیم که آنچه میخوریم سرنوشت مغز و اعصاب ما را رقم میزند. التهاب ناشی از قند و کربوهیدرات های تصفیه شده میتواند اعصاب را پیش از آنکه متوجه شویم، خاموش کند.”
آنتی اکسیدان ها و مبارزه با رادیکال های آزاد
اعصاب بسیار مستعد آسیب ناشی از استرس اکسیداتیو هستند. رادیکال های آزاد که در اثر آلودگی هوا، استرس، سیگار و غذاهای سرخ کردنی در بدن تولید میشوند، میتوانند به غشای سلول های عصبی حمله کنند. ویتامین E، ویتامین C و آلفا لیپوئیک اسید سربازان خط مقدم دفاع در برابر این حملات هستند. ویتامین E که در روغن های گیاهی سالم، آجیل ها و جوانه گندم یافت میشود، از لایه چربی میلین محافظت میکند. آلفا لیپوئیک اسید نیز یک آنتی اکسیدان قوی است که در گوشت قرمز و اسفناج وجود دارد و به طور خاص برای کاهش درد و گزگز در بیماران دیابتی استفاده میشود.
آب رسانی و تاثیر آن بر هدایت عصبی
شاید سادهترین راهکار، نوشیدن آب کافی باشد. سیستم عصبی یک سیستم الکتریکی است که در محیط مایع کار میکند. کم آبی باعث غلیظ شدن خون و مایعات میان بافتی میشود و تعادل الکترولیت ها را بر هم میزند. همچنین، دیسک های بین مهرهای که نقش ضربه گیر را دارند و از فشار روی نخاع جلوگیری میکنند، برای حفظ حجم خود به آب نیاز دارند. کم آبی میتواند باعث کاهش ارتفاع دیسک ها و فشار روی ریشه های عصبی شود که نتیجه آن گزگز دست و پا است. اطمینان از شفاف بودن رنگ ادرار، سادهترین راه برای سنجش وضعیت هیدراتاسیون بدن است.
چک لیست کاربردی بازیابی سلامت اعصاب
برای اینکه اطلاعات این مقاله را به عمل تبدیل کنید، اقدامات زیر را به ترتیب اولویت انجام دهید:
-
آزمایش خون کامل برای سنجش سطح ویتامین B12، D و قند خون ناشتا انجام دهید.
-
نان سفید و برنج سفید را با نان های سبوس دار و برنج قهوهای یا مخلوط با حبوبات جایگزین کنید.
-
روزانه حداقل یک مشت آجیل خام (مخلوط گردو، بادام و پسته) مصرف کنید.
-
هفتهای دو بار ماهی یا غذاهای دریایی را در برنامه غذایی بگنجانید.
-
مصرف قندهای ساده و شیرینی جات را به حداقل برسانید تا التهاب کاهش یابد.
-
از مکمل های ب کمپلکس فقط در دوره های کوتاه مدت و ترجیحاً تحت نظر کارشناس تغذیه استفاده کنید.
-
میزان مصرف کافئین را کنترل کنید، زیرا دفع منیزیم و ویتامین های B را افزایش میدهد.
واژه نامه تخصصی سیستم عصبی
درک صحیح مکانیسم بدن نیازمند آشنایی با برخی اصطلاحات است که در این متن به کار رفت:
میلین (Myelin): پوششی از جنس چربی و پروتئین که اطراف رشته های عصبی را میپوشاند و سرعت انتقال پیام عصبی را افزایش میدهد.
نوروپاتی محیطی (Peripheral Neuropathy): اختلال در عملکرد اعصابی که خارج از مغز و نخاع قرار دارند و معمولاً با حس گزگز و بی حسی در دست و پا شروع میشود.
الکترولیت (Electrolyte): مواد معدنی مانند سدیم، پتاسیم و کلسیم که دارای بار الکتریکی هستند و برای انتقال پیام های عصبی ضروری اند.
نوروترانسمیتر (Neurotransmitter): مواد شیمیایی که پیام ها را از یک سلول عصبی به سلول دیگر منتقل میکنند (مانند سروتونین).
استرس اکسیداتیو (Oxidative Stress): عدم تعادل بین رادیکال های آزاد و آنتی اکسیدان ها در بدن که منجر به آسیب بافتی میشود.
اهمیت توجه به علائم هشدار دهنده
دانستن این مطالب و شناختن ویتامین های ضروری برای رفع گزگز دست و پا، به شما قدرت میدهد تا قبل از اینکه آسیب های عصبی دائمی شوند، با تغییرات ساده در سبک زندگی و رژیم غذایی، سلامت خود را بازیابی کنید. اعصاب محیطی بر خلاف اعصاب مرکزی قدرت ترمیم دارند، اما این ترمیم نیازمند مصالح ساختمانی باکیفیت است که شما از طریق غذا برای بدنتان تامین میکنید. نادیده گرفتن این علائم کوچک میتواند به مشکلات حرکتی جدی در آینده منجر شود.
سوالات متداول
۱. آیا مصرف قرص جوشان ویتامین C به رفع گزگز دست و پا کمک میکند؟
ویتامین C یک آنتی اکسیدان قوی است و به کاهش التهاب اعصاب کمک میکند، اما به تنهایی درمان اصلی نیست. ویتامین های گروه B و منیزیم نقش کلیدی تری دارند. ویتامین C بیشتر نقش حمایتی و محافظتی دارد.
۲. چقدر طول میکشد تا با اصلاح رژیم غذایی گزگز دست و پا برطرف شود؟
این موضوع بستگی به شدت کمبود و میزان آسیب دارد. در موارد کمبود ویتامین B12، ممکن است چند هفته تا چند ماه طول بکشد تا علائم کاملاً برطرف شوند، زیرا ترمیم اعصاب فرآیندی کند است و روزانه حدود ۱ میلی متر پیشرفت میکند.
۳. آیا استرس و فشار عصبی میتواند باعث گزگز دست و پا شود؟
بله، استرس باعث تنفس سریع (هایپرونتیلاسیون) و تغییر در سطح دی اکسید کربن و کلسیم خون میشود که میتواند منجر به گزگز موقت شود. همچنین استرس مزمن باعث مصرف سریعتر ذخایر منیزیم و ویتامین های B در بدن میشود.
۴. آیا گیاهخواران بیشتر در معرض خطر گزگز دست و پا هستند؟
بله، به دلیل اینکه ویتامین B12 تقریباً فقط در منابع حیوانی یافت میشود، گیاهخواران و به ویژه وگان ها اگر مکمل مصرف نکنند، پس از چند سال ذخایر کبدشان تمام شده و دچار نوروپاتی و گزگز شدید خواهند شد.
۵. چه زمانی باید برای گزگز دست و پا حتماً به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر گزگز تنها در یک سمت بدن رخ دهد، ناگهانی شروع شود، با ضعف عضلانی شدید، مشکل در صحبت کردن یا راه رفتن همراه باشد، یا پس از ضربه به سر یا گردن ایجاد شود، باید فوراً به اورژانس یا متخصص مغز و اعصاب مراجعه کرد.
